На тэрыторыі сучаснай Беларусі можна паглядзець сотні розных шляхетных маёнткаў. Частка з іх у вельмі добрым стане, некаторыя аднаўляюцца, але на жаль, багата з гэтых сядзібных комплексаў будуць часткова занядбаныя, або нават поўнасцю страчаныя. Часта ад былых шляхецкіх будынкаў захоўваецца ўсяго толькі некалькі гаспадарчых пабудоў, так здарылася і з былой сядзібай Дамейкаў у мястэчку Сітцы.
Ад некалі вялікай сядзібы, якую ў некаторых крыніцах згадваюць як палац, захавалася толькі 4 калоны і цокальны паверх.
Нягледзячы на гэты факт, Сітцы ўсё адно вельмі цікава будзе наведаць, бо ў вёсцы нядрэнна захаваўся пейзажны парк і вялізарная ўязная брама.
На мяжы 17 стагоддзя ў Сітцах ужо існавала добра ўладкаваная сядзіба, якая была пабудаваная прадстаўнікамі Бжастоўскіх (дарэчы, яны ж маюць дачыненне да будаўніцтва касцёла ў Мосары). Бліжэй да другой паловы 18 стагоддзя, Сітцы прададзены, ці па іншых звестак перайшлі як пасаг, роду Дамейка, з іхнем прозвішчам і будзе звязаны далейшы лёс маёнтка.
Хутчэй за ўсё, першым уладаром гэтага маёнтка з Дамейкаў стаў Стэфан Аляксандр і ягоная жонка Зоф’я Брахоцкая. Што дзіўна, пра былую рэзідэнцыю Дамэйкаў і Бжастоўскіх бадай што не захавалася аніякіх звестак. Ад старога палаца, які верагодна, быў знішчаны пажарам яшчэ да 1939 года, можна сёння “любавацца” толькі чатырма масіўнымі калонамі двухпавярховага порціка.
Той палац, ну ці сядзіба, адносіўся да эпохі класіцызму з адпаведнай архітэктурай. Аднак была ў Сітцах і аднапавярховая драўляная сядзіба, якую збудавалі дзесьці паміж 1830 і 1840 гадамі. Захаваўся нават стары здымак таго будынка.
Гэтую сядзібу ўпрыгожваў порцік, які складаўся з шасці калон. Побач месцілася даволі незвычайная васьмігранная прыбудова, амаль цалкам са шкла, – гэта аранжарэя з зімовым садам (на фота яе крыху бачна). У сядзібе ў Сітцах быў амаль тузін пакояў, несумненна, абстаўленых да 1914 года антыкварнай мэбляй і шматлікімі сямейнымі рэліквіямі. На жаль, ніякай інфармацыі пра іх не захавалася, бо ўсе яны былі страчаны падчас Першай сусветнай вайны. Сёння галоўная цікавостка ў вёсцы Сітцы – гэта манументальная трох’ярусная брама. Менавіта яна лепей за ўсё захавалася.
Першы ярус брамы – гэта дзве аркі і вялікая аркада. У яе цэнтральнай частцы, – аркада з пілястрамі па вуглах, якая прызначалася для конных экіпажаў.
Паабапал брамы месцяцца значна меншыя і вузейшыя праёмы, арганічна звязаныя з ёй, якія служылі пешаходнымі праходамі.
Другі ярус – невялічкае прастакутнае памяшканне.
Па чутках, тут быў гадзіннік з курантамі, якія паведамлялі час мясцовым жыхарам (як яны выглядалі паглядзіце на старых фота). Пад гадзіннікам быў надпіс: “Калі гадзіннік праб’е, кажыце – “Вітаю, Марыя! Слава Айцу, і Сыну, і Святому Духу”. Трэці ярус – вежа са званіцай, увянчанай купалам.
Яшчэ зусім нядаўна можна было падняцца па ўсходах на верх вежы, але верагодна ў мэтах бяспекі праход перакрылі кратамі.
Па архітэктуры брама ў Сітцах адносіцца да стылю барока, узведзена ў пачатку 18 стагоддзя, цалкам імаверна, што яшчэ пры Бжастоўскіх.
Апошняй уладальніцай маёнтка ў Сітцах была сястра Вацлава Дамейкі, Леанія Станіславава Паплаўская з Сурвілішак. У 1939 годзе, прадстаўнікі гэтага роду былі раскулачаны і вымушана пакінулі краіну. Адзін з самых яркіх прадстаўнікоў Дамейкаў – Ігнат Іпалітавіч (геолаг-географ, рэктар Чылійскага ўніверсітэта).
На тэрыторыі былой сядзібы Дамейкаў сустракаюцца некалькі цікавых закінутых пабудоў. Тыя, што выкананы з бутавага каменя – адносяцца да 19 стагоддзя, тут выключэнне будынкі, якія відавочна былі пабудаваны ўжо за савецкім часам з цэглы.
У 100 метрах ад брамы, калі рухацца ўздоўж дарогі, можна ўбачыць яшчэ адну частку былой сядзібы, – руіны будынка, які мясцовыя часам называлі “кашары”.
Хутчэй за ўсё, будынак служыў для прыдворнага апалчэння, своеасаблівай вартоўняй.
Яшчэ адна цікавостка ў Сітцах – гэта гіганцкі дуб (так званы “Патрыярх”), якому калі верыць некаторым крыніцам – так яму ўжо больш за 500 гадоў. Складана нават уявіць дрэвы такога ўзросту на тэрыторыі Беларусі (*мяркуецца, што самае старое дрэва – цар-дуб “Пажэжынскі” у Раматава, Брэсцкая вобласць). Мясцовыя кажуць, што раней была інфармацыйная таблічка, але ў мой прыезд (кастрычнік 2020 года), яе ўжо не было.
Знайсці былы маёнтак Дамейкаў будзе нескладана: з’язджайце з трасы Р86 на мясцовую дарогу H2611, брама адразу па правым баку. Ніжэй кропка з адзнакай на мапе:
Недалёка ад гэтых мясцін варта наведаць касцёл у Параф’янава. Крыху далей – Порплішча, дзе ёсць старадаўняя драўляная царква і каталіцкі храм.
